Birçok kült film, zamanın acımasız dişlileri arasında aşınırken orijinal Maymunlar Cehennemi bu kuralı her izleyişimde bozmaya devam ediyor. "Aman canım, alt tarafı maymun kostümü giymiş aktörler koşturuyor" gibi genellikle sadece bir "maskeli film" olarak basitleştirilen bu eser, aslında ilk karesinden itibaren izleyiciyi tamamen benzersiz bir atmosferin içine çekiyor.
Elli senelik bir film olabilir ama ritminin günümüzün hızlı tüketilen yapımlarının aksine, her saniyesini bir felsefi temel oluşturmak için kullandığını görmek mümkün. Yapımcıların kaynak materyale olan sadakati ve bunu sinema diline tercüme ediş biçimleri, 1968'de olduğu kadar bugün de cesur ve taze hissettiriyor. Bu film devam yapımlarının aksine, bir serinin başlangıcı olmaktan ziyade, tek başına ayakta duran devasa bir anıt.
Filmin açılışında karşımıza çıkan Albay George Taylor, bildiğimiz o idealist ve bayrak sallayan ABD uzay kaşiflerinden biri değil. Charlton Heston’ın hayat verdiği bu karakter, uzay gemisinde purosunu tüttürürken insanlığın bitmek bilmeyen hırslarından, savaşlarından ve yozlaşmış doğasından dert yanıyor. Taylor’ın uzaya çıkma motivasyonu yeni bir yer keşfetmekten çok, dünyadaki insan türünden kaçmak ve belki de "daha iyi bir şey" bulma umudu. Bir noktada Project Hail Mary'nin de en azından filmin açılış kısmını buradan esinlendiğini düşünmedim değil.
Yaren Özbebek
Hikayenin kurgusal gücü tam da burada başlıyor; binlerce yıl sonrasına, yabancı bir dünyaya düştüğünü sanan bir adamın, aslında kendi türüne duyduğu nefreti bir ayna gibi karşısında bulması anlatılıyor. Taylor’ın hayatta kalan arkadaşlarına karşı sergilediği alaycı tavır ve toprağa dikilen küçük Amerikan bayrağıyla dalga geçmesi, filmin Ay'a inişten önce çekildiği düşünülürse, o dönem için inanılmaz bir siyasi cesaret örneği.
İnsanlığın enkazı
Üç astronotun bu gizemli gezegenin kurak yüzeyine yaptığı keşif yolculuğu, hem o zamanın teknolojisi düşünüldüğünde hem de günümüzün CGI ile boyanan filmlerinin yanında sinematografik açıdan adeta bir görsel şölen. Geniş açılı lenslerin kullanımı ve mekanın ıssızlığı, karakterlerin çaresizliğini daha da belirginleştiriyor. Aynı zamanda Pierre Boulle’un romanından uyarlanan film, temel yapısını korurken, anlatılanlara göre bazı radikal değişikliklerle de anlatısını güçlendiriyor. İnsanların konuşamadığı ve vahşi hayvanlar gibi avlandığı bu dünyada, giyinik ve silahlı gorillerin ortaya çıkışı sinema tarihinin en etkileyici "statü devrimlerinden" biridir. Burada Taylor, sadece bir yabancı değil, maymunların hiyerarşik toplumunda "konuşabilen bir hilkat garibesi" olarak konumlanıyor.
Taylor’ın esaret altında geçirdiği süreçte şempanze Zira ile kurduğu bağ, filmin duygusal merkezini oluşturuyor. Zira’nın ona "parlak gözler" demesi, sadece Heston’ın o dönemki karakteristik bakışlarına bir vurgu değil, aynı zamanda türler arası empatinin ilk kıvılcımı. Yine kitaptan filme aktarılan bu ufak detaylar, hikayenin derinliğini artırıyor. Taylor’ın zekasını kanıtlamak için bir kağıda şema çizmesi ve ardından Cornelius ile Zira’yı kendine inandırması, aslında bilginin ne kadar tehlikeli bir silaha dönüşebileceğini gösteriyor. Maymunlar toplumundaki o katı hiyerarşi ve dinle harmanlanmış bilim anlayışı, filmin neden hala güncel olduğunu kanıtlar nitelikte.
Düzenin muhafızları ve bilginin yükü
Filmin en zekice kurgulanmış yanlarından biri de "kötü adam" figürünün derinliği. Dr. Zaius, ilk bakışta gerçeği saklayan ve Taylor’a zulmeden bir karakter gibi konumlansa da aslında toplumsal bir düzeni koruma içgüdüsüyle hareket ediyor. Zaius, insanlığın geçmişte neler yapabildiğini bilen ve bu yıkımın tekrar etmemesi için bilgiyi sansürleyen sadece bir muhafız. Filmin sonunda Taylor’a acıyarak yaptığı hamle, karakterin tek boyutlu bir antagonist olmadığını kanıtlıyor. Öte yandan Taylor, özgürlüğünü kazandıkça o kaçtığı "şiddet yanlısı insan" kimliğine bürünüyor; böylece maymunlara aslında ne kadar tehlikeli olabileceğini kanıtlamış oluyor.
Bu noktada filmin görsel başarısına, özellikle John Chambers’ın Akademi Onur Ödülü kazanan makyaj tasarımlarına değinmemek olmaz. Mimikleri öldürmeyen, aksine oyuncuların gözlerindeki duyguyu ön plana çıkaran o protez tasarımları, filmin inandırıcılığını bugün bile koruyor. Kurgu sürecinde bu karakterlerin duygusal tepkilerinin ne kadar doğal aktığını görmek, teknik ekibin başarısını bir kez daha gözler önüne seriyor. İnsan ve maymun arasındaki o ince çizgi, sadece diyaloglarla değil, bu görsel detaylarla ve mizansenle ustalıkla çizilmiş.
Zamanın eskitemediği kusurlar
Tabii ki 1968 yapımı bir filmden bahsederken, o dönemin ruhunu yansıtan bazı klişeleri görmezden gelmek mümkün değil. Özellikle hikayenin sonuna doğru karşımıza çıkan genç maymun Lucius, filmin o zamansız dokusunu biraz sekteye uğratıyor. Lucius’un "30 yaşın altındaki kimseye güvenme" tadındaki altmışlı yıllar sloganları, filmin evrensel ağırlığının yanında biraz zorlama kalıyor. Sanki bir stüdyo yöneticisi, filmin genç kitleye de hitap etmesi için oraya bir "asi genç" figürü yerleştirilmesini istemiş gibi. Neyse ki bu karakterin hikayedeki yeri sınırlı, böylece filmin o karanlık ve ciddi atmosferi büyük bir zarar görmeden korunmuş.
Filmin finaline doğru ilerlerken, Taylor’ın yanındaki dilsiz kadın Nova ile olan ilişkisinin de romandan farklı işlenmesi belki biraz tartışılabilir. Filmde Nova daha çok görsel bir estetik ve Taylor’ın bu dünyadaki tek tesellisi olarak konumlandırılmış. Taylor’ın ona olan ilgisi, hayvansal bir içgüdüden ziyade bir tür aidiyet arayışı gibi. Kurgu masasında bu sahnelerin, finaldeki o büyük vuruculuğa hazırlık yapmak adına daha dingin bir tempoda tutulduğu fark ediliyor. Sessizliğin bu denli etkili kullanıldığı bir bilimkurgu örneği daha bulmak oldukça güç.
Efsanenin kalıcılığı
Ve tabii ki o meşhur son... Sonunu bilerek bir filmi izlemek de bana yakışır bir hareket ama 68 çıkışlı bir filmden de spoiler yiyelim... değil mi? Taylor’ın tüm bu yolculuk boyunca aslında hiçbir yere gitmediği, kendi türünün enkazında dolaştığı gerçeğiyle yüzleşmesi sinema tarihinin en sarsıcı anlarından biri. Sadece bir olay örgüsü sürprizi değil, aynı zamanda insanlığın yıkıcı doğasına atılmış sert tokatlardan da biri. Taylor’ın kumsalda diz çökerek savurduğu son replikler, izleyicinin zihninde bir atom bombası gibi patlıyor. Filmin sonunda kahramanımız, geride bırakmak istediği o medeniyetin kendi kendini nasıl yok ettiğini görüyor ve bu karanlık final, filmi basit bir macera olmaktan çıkarıp bir başyapıta dönüştürüyor.
Bugün Planet of the Apes’i hala efsane kılan şey, sadece maskeleri veya görkemli setleri değil; sorduğu soruların hala cevapsız kalmış olmasıdır. İnsanoğlu hala aynı kibrin, ve aynı yıkıcı dürtülerin esiri. Charlton Heston’ın alaycı gülüşüyle başlayan bu yolculuk, kumsaldaki o derin umutsuzlukla biterken, biz izleyiciler de ekranın diğer tarafında kendi geleceğimizi izliyoruz. İşte bu film bu yüzden devam filmlerine aslında hiç ihtiyaç duymayan, kendi içinde kusursuz bir döngüyü tamamlayan, sinemanın neden bir sanat dalı olduğunun en büyük kanıtlarından biri.
Yorumlar